Vì sao rượu gây nghiện? Khoa học đằng sau sức hút của nó

Trả lời nhanh: Rượu gây nghiện vì nó đồng thời kích hoạt hệ phần thưởng của não, kìm hãm hệ căng thẳng, và — khi dùng lặp đi lặp lại — nối lại các mạch thần kinh theo những cách tạo ra cơn thèm cưỡng bức. Nó nhắm vào nhiều hệ hóa chất thần kinh cùng lúc, khiến nó trở thành một trong những chất gây lệ thuộc phức tạp nhất về mặt thần kinh.

Rượu hợp pháp, được xã hội chấp nhận, và được bán ở mọi cửa hàng tạp hóa. Theo cách nói của NIAAA, nó cũng củng cố theo hai chiều: nó vừa có thể kích hoạt hệ xử lý phần thưởng của não, nơi tạo ra khoái cảm, vừa có thể làm giảm hoạt động của những hệ thống tạo ra các trạng thái cảm xúc tiêu cực như căng thẳng, lo âu và nỗi đau cảm xúc. Rất ít chất làm được cả hai việc cùng lúc. Muốn hiểu vì sao điều đó quan trọng, cần nhìn vào những gì xảy ra bên trong não — không chỉ ở lần đầu, mà sau nhiều tháng, nhiều năm uống đều đặn.

Ba hệ thống trong não mà rượu thao túng

Các nhà nghiên cứu nghiện mô tả nghiện rượu là một chu kỳ ba giai đoạn với sự rối loạn điều hòa ở ba lĩnh vực chức năng — sự nổi bật của động cơ thúc đẩy, cảm xúc tiêu cực, và chức năng điều hành. Mỗi lĩnh vực giải thích một khía cạnh khác nhau của việc vì sao người ta khó dừng lại.

1. Hệ phần thưởng (vì sao uống rượu thấy dễ chịu)

Đường dopamine trung não–hệ viền là mạch phần thưởng chính của não. Nó tiến hóa để củng cố những hành vi sinh tồn — ăn, gắn bó, tình dục — bằng cách tiết dopamine và phát tín hiệu: điều này quan trọng, hãy làm lại.

Rượu kích hoạt hệ thống này rất mạnh. Nó khiến vùng mái bụng gửi tín hiệu dopamine đến nhân accumbens, và việc kích hoạt các thụ thể opioid trong nhân accumbens có thể là nguyên nhân của một phần khoái cảm khi say. Song song đó, nó tăng cường GABA — chất dẫn truyền thần kinh làm dịu chính của não — trong khi kìm hãm glutamate, tạo ra hiệu ứng an thần, giảm lo âu.

Hiệu ứng tổng hợp được ghi nhận như một trải nghiệm rất nổi bật, rất đáng thưởng. Dopamine đóng vai trò then chốt trong việc học cách liên kết rượu và các tín hiệu đi kèm — con người, địa điểm, đồ vật — với những hiệu ứng dễ chịu đó, nên não ghi nhớ không chỉ ly rượu mà cả mọi thứ xung quanh nó.

2. Hệ căng thẳng (vì sao bỏ rượu thấy khổ sở)

Khi uống lâu dài, não thích nghi với việc rượu kìm hãm phản ứng căng thẳng. Trục hạ đồi–tuyến yên–tuyến thượng thận (HPA) — hệ thống điều khiển cortisol và phản ứng chiến hay chạy — điều chỉnh lại xoay quanh sự hiện diện của rượu.

Ban đầu, rượu làm dịu hoạt động của vùng hạch hạnh nhân mở rộng, cấu trúc điều khiển phản ứng căng thẳng chiến hay chạy. Khi uống lâu dài, cơ thể dung nạp rượu và cần nhiều hơn mới có được sự xoa dịu như cũ. Sau khi ngừng uống, các mạch hạch hạnh nhân đó trở nên hoạt động quá mức — tạo ra điều mà các nhà nghiên cứu gọi là hyperkatifeia (tăng cảm xúc tiêu cực): cáu kỉnh, lo âu, bứt rứt khó chịu và nỗi đau cảm xúc tăng cao. Sự khó chịu đó, thường được mô tả là khổ sở, thúc đẩy ly tiếp theo và lặp lại chu kỳ.

Sự chuyển dịch từ uống để vui sang uống để thoát khỏi khó chịu chính là bước chuyển từ củng cố tích cực sang củng cố tiêu cực — và đó là một dấu hiệu then chốt của sự lệ thuộc.

3. Hệ thói quen và chức năng điều hành (vì sao nó thành tự động)

Vỏ não trước trán điều khiển việc lập kế hoạch, ra quyết định và kiểm soát xung động. Hạch nền — một cấu trúc nằm sâu hơn trong não — điều khiển việc hình thành thói quen và các hành vi tự động.

Khi các kiểu hành vi uống rượu được lặp lại, não chuyển quyền điều khiển chuỗi hành động liên quan đến việc uống từ sự kiểm soát có ý thức qua vỏ não trước trán sang sự hình thành thói quen dùng hạch nền. Uống rượu thôi là một lựa chọn có ý thức theo nghĩa thông thường và trở thành một lối mòn đã hằn sâu, được kích hoạt bởi hoàn cảnh, tín hiệu và trạng thái cảm xúc.

Trong khi đó, rượu làm xáo trộn chính chức năng của vỏ não trước trán — mạch thần kinh điều khiển chức năng điều hành, kiểm soát xung động, ra quyết định và điều hòa cảm xúc. Thói quen mạnh lên trong khi phanh yếu đi. Trong những trường hợp nặng, các khiếm khuyết ở vỏ não trước trán có thể kéo dài dù đã kiêng rượu nhiều tháng đến nhiều năm.

Vì sao một số người dễ bị tổn thương hơn

Không phải ai uống cũng trở nên lệ thuộc, và di truyền giải thích một phần đáng kể của sự khác biệt đó. Khoảng 50% đến 60% khả năng dễ mắc rối loạn sử dụng rượu là do di truyền, có lẽ qua những biến thể phổ biến ở nhiều gen, mỗi gen có tác động nhỏ.

Các yếu tố di truyền chính gồm:

Biến thể thụ thể dopamine ảnh hưởng đến mức độ dễ chịu mà rượu mang lại
Biến thể của các enzyme chuyển hóa rượu (ADH và ALDH) ảnh hưởng đến tốc độ xử lý rượu và sản phẩm phụ độc hại của nó là acetaldehyde
Biến thể thụ thể GABA ảnh hưởng đến độ nhạy với tác dụng làm dịu của rượu

Môi trường cũng quan trọng không kém. Trong các yếu tố nguy cơ từ môi trường, căng thẳng bên ngoài là một trong những yếu tố mạnh nhất: những người từng trải qua sang chấn, đặc biệt là thời thơ ấu, hoặc tích tụ nhiều biến cố căng thẳng lớn trong đời có thể dễ uống nhiều và có nguy cơ cao hơn. Lo âu, trầm cảm và PTSD làm tăng nguy cơ rối loạn sử dụng rượu và ngược lại. Và bắt đầu uống càng sớm thì nguy cơ càng lớn.

Chu kỳ thích nghi thần kinh

Đây là vòng lặp cốt lõi khiến lượng uống ngày càng tăng:

Rượu kích hoạt các mạch phần thưởng và kìm hãm căng thẳng — uống thấy dễ chịu và giải tỏa căng thẳng
Não thích nghi, giảm độ nhạy với tác dụng của rượu (dung nạp rượu tăng lên)
Trạng thái nền khi không có rượu trở nên bứt rứt khó chịu — dopamine thấp hơn, hormone căng thẳng tăng cao
Giờ đây uống không chỉ để thấy dễ chịu mà để thấy bình thường
Các tín hiệu gắn với việc uống (thời điểm trong ngày, địa điểm, trạng thái cảm xúc) trở thành những yếu tố kích hoạt mạnh qua điều kiện hóa cổ điển
Mạch thói quen ghi việc uống thành một phản ứng tự động với những tín hiệu đó

Chu kỳ này có thể sâu thêm qua nhiều năm mà người đó không nhận thức được những thay đổi thần kinh đang thúc đẩy nó. Điều nhìn từ bên ngoài giống như một lựa chọn thì ở cấp độ thần kinh lại là một kiểu hành vi đã học, được ghi vào những mạch thần kinh vận hành phần lớn bên dưới sự kiểm soát có ý thức.

Nghiện là một trạng thái của não, không phải khiếm khuyết đạo đức

Đây là lý do khoa học quan trọng: nó nhìn lại nghiện không phải như sự yếu kém hay thiếu nhân cách, mà là kết quả có thể dự đoán của một bộ não làm đúng những gì bộ não vẫn làm — học, thích nghi và tự động hóa. Vấn đề không phải là một con người có khiếm khuyết; đó là một chất có tác động mạnh tương tác với một hệ thống dễ tổn thương theo những cách cộng dồn theo thời gian.

Nó cũng chỉ ra một hướng hữu ích. Các nghiên cứu hình ảnh thần kinh cho thấy các can thiệp sức khỏe hành vi có thể bình thường hóa hoạt động trong mạch phần thưởng và mạch căng thẳng của não, đồng thời củng cố các mạng lưới nhận thức giúp kìm nén thôi thúc uống rượu — và những phương pháp dạy chánh niệm và kỹ năng đối phó có thể thay đổi các mạch liên quan đến cơn thèm. Bộ não đã học được điều này thì cũng có thể học điều khác.

Những công cụ như Rebuild được xây dựng trên khoa học này — theo dõi thói quen uống để những thói quen vô thức trở nên nhìn thấy được, và giúp bạn nhận ra các tín hiệu và chu kỳ thúc đẩy chúng. Công cụ miễn phí Trắc nghiệm: tôi có nghiện rượu không? chạy một bảng câu hỏi sàng lọc chuẩn ngay trong trình duyệt của bạn, và Hẹn giờ vượt cơn thèm giúp bạn vượt qua khoảnh khắc một tín hiệu bật lên.

Tài liệu tham khảo

National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA). "Neuroscience: The Brain in Addiction and Recovery." https://www.niaaa.nih.gov/health-professionals-communities/core-resource-on-alcohol/neuroscience-brain-addiction-and-recovery
National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA). "Alcohol Use Disorder: From Risk to Diagnosis to Recovery." https://www.niaaa.nih.gov/health-professionals-communities/core-resource-on-alcohol/alcohol-use-disorder-risk-diagnosis-recovery
National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA). "Risk Factors: Varied Vulnerability to Alcohol-Related Harm." https://www.niaaa.nih.gov/health-professionals-communities/core-resource-on-alcohol/risk-factors-varied-vulnerability-alcohol-related-harm
National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA). "Recommend Evidence-Based Treatment: Know the Options." https://www.niaaa.nih.gov/health-professionals-communities/core-resource-on-alcohol/recommend-evidence-based-treatment-know-options

Câu hỏi thường gặp

Rượu có gây nghiện hơn các chất khác không?

Xếp hạng các chất với nhau ít hữu ích hơn việc hiểu điều gì làm rượu khác biệt: nó củng cố theo hai chiều, tác động lên cả hệ phần thưởng lẫn hệ căng thẳng, và ảnh hưởng đến một loạt hệ dẫn truyền thần kinh rộng bất thường. Cộng thêm việc hợp pháp và được văn hóa coi là bình thường, những kiểu uống có vấn đề càng khó được nhận ra sớm.

Có thể nghiện chỉ sau một thời gian ngắn uống nhiều không?

Sự lệ thuộc thường hình thành trong nhiều tháng đến nhiều năm, nhưng sự thích nghi bên dưới bắt đầu sớm hơn, và yếu tố di truyền có thể đẩy nhanh nó. Khoảng 1 trong 7 nam giới và 1 trong 11 nữ giới ở Mỹ đáp ứng tiêu chí chẩn đoán rối loạn sử dụng rượu — đây không phải là một kết cục hiếm gặp. Không có một khoảng thời gian “an toàn” chung cho tất cả mọi người.

Vì sao có người uống nhiều nhiều năm mà không bị lệ thuộc?

Khác biệt cá nhân về di truyền, sinh học thần kinh và hoàn cảnh sống đều ảnh hưởng đến mức độ dễ tổn thương. Một số người có đặc điểm sinh học thần kinh — độ nhạy dopamine tự nhiên cao hơn, biến thể thụ thể GABA khác — khiến họ ít bị thích nghi thần kinh hơn. Điều này không có nghĩa là uống nhiều “an toàn” với họ; các hậu quả sức khỏe khác vẫn còn đó.

Nghiện có phải là một căn bệnh không?

Một điều cần làm rõ: “nghiện” là từ được dùng rộng rãi nhưng bản thân nó không phải là một chẩn đoán. Chẩn đoán là rối loạn sử dụng rượu, được định nghĩa trong DSM-5-TR và phân thành mức nhẹ, trung bình hoặc nặng theo số triệu chứng hiện có. Nghiện rượu tương ứng về triệu chứng với rối loạn sử dụng rượu mức trung bình hoặc nặng. Dù gọi thế nào, điều mà các thuật ngữ này phản ánh là sự thay đổi có thật, quan sát được trong cấu trúc và chức năng của não — và là sự thay đổi mà điều trị dựa trên bằng chứng có thể giúp đảo ngược.