Rượu gây lo âu như thế nào: giải thích khoa học
Trả lời nhanh: Lúc đầu, rượu làm giảm lo âu bằng cách tăng GABA và kìm glutamate, nhưng khi cồn hết tác dụng, hệ thần kinh dội ngược — gây ra cortisol tăng vọt, glutamate hoạt động quá mức, và lo âu tăng cao thường còn tệ hơn trước. Uống rượu thường xuyên nối lại hệ thống này, khiến lo âu nền ngày càng tệ hơn.
Hàng triệu người rót một ly để “cho dịu bớt”. Cảm giác nhẹ nhõm là thật vì nó đúng là thật — ở cấp độ hóa học thần kinh, cồn là một chất giảm lo âu ngắn hạn có tác dụng. Nhưng chính cơ chế làm bạn dịu đi cũng là cơ chế khiến lo âu tệ hơn theo thời gian. Hiểu vòng lặp đó thay đổi cách bạn nhìn mối quan hệ giữa rượu và căng thẳng.
Vì sao lúc đầu rượu làm bạn thấy dịu
Bộ não của bạn luôn giữ một sự cân bằng giữa tín hiệu kích thích và tín hiệu ức chế.
- GABA (gamma-aminobutyric acid) là chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính — nó làm chậm hoạt động thần kinh, tạo ra sự bình tĩnh, thư giãn và ít phản ứng hơn.
- Glutamate là chất dẫn truyền thần kinh kích thích chính — nó tăng hoạt động thần kinh, sự tỉnh táo và các phản ứng stress.
Cồn tăng cường hoạt động của thụ thể GABA và đồng thời ức chế thụ thể glutamate NMDA. Kết quả thuần: hệ thần kinh lắng xuống. Cơ bắp bớt căng. Những tiếng nói liên tục trong đầu chậm lại. Sự dè dặt khi giao tiếp được gỡ bỏ. Đây là một sự dịch chuyển hóa học thần kinh có thật, đo được — không phải tưởng tượng.
Với người đang đối mặt với lo âu, trầm cảm hay căng thẳng kéo dài, tác dụng này có thể giống như thuốc. Và theo một nghĩa hẹp thì đúng là vậy — các thuốc benzodiazepine như diazepam hoạt động về cơ bản qua cùng cơ chế GABA, và đó là lý do chúng mang nguy cơ gây phụ thuộc tương tự. Rượu có thể có vẻ làm giảm lo âu trong ngắn hạn, nhưng theo thời gian, uống nhiều và cai đi cai lại làm cả triệu chứng lo âu lẫn việc uống leo thang.
Cú dội ngược: vì sao lo âu quay lại mạnh hơn
Vấn đề nằm ở đây. Bộ não không thụ động chấp nhận việc GABA bị tăng và glutamate bị kìm. Nó bù lại.
Trong lúc uống:
- Hoạt động của GABA bị đẩy cao một cách nhân tạo
- Hoạt động của glutamate bị kìm một cách nhân tạo
- Chức năng GABA tụt xuống dưới mức nền (não bạn đã giảm phản ứng GABA của chính nó)
- Hoạt động glutamate dội ngược lên trên mức nền (não bạn đã tăng tín hiệu kích thích để bù lại)
Cú dội ngược hóa học thần kinh này là nguyên nhân trực tiếp của lo âu, bồn chồn và cáu kỉnh sau một đêm uống rượu — điều nhiều người gọi là hangxiety. Hệ thần kinh chỉnh quá tay, và trong một khoảng thời gian nó ở trạng thái bị kích hoạt, dễ phản ứng hơn so với trước khi bạn uống. Các triệu chứng giống lo âu có thể xuất hiện ngay cả sau một lần uống nhiều, tích tụ giữa các lần uống, và lên mức cao nhất trong giai đoạn cai rượu.
Mối liên hệ với cortisol
Cồn cũng tương tác với trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận (HPA) — hệ hormone stress điều khiển việc sản xuất cortisol.
Lúc đầu, cồn làm dịu các mạch stress của não, và khi ngừng uống, các mạch đó dội ngược vào trạng thái hoạt động quá mức. Tiếp theo là phản ứng “chiến hay chạy” của hệ giao cảm được kích hoạt, và đó là một phần lý do lo âu, cáu kỉnh, vã mồ hôi và huyết áp tăng nằm cạnh đau đầu và buồn nôn trong danh sách triệu chứng nôn nao của NIAAA.
Cú dội ngược hormone này chồng lên sự mất cân bằng GABA/glutamate, tạo ra cơn lo âu buổi sáng hôm sau đặc biệt khó chịu mà nhiều người uống thường xuyên trải qua.
Uống thường xuyên thay đổi mức nền như thế nào
Sự mất cân bằng GABA/glutamate của một đêm tự hết trong vài giờ đến một ngày. Nhưng khi uống thường xuyên, hóa học não bộ điều chỉnh lại ở tầng sâu hơn.
Khi tiếp xúc với cồn lặp đi lặp lại:
- Thụ thể GABA bị giảm kéo dài — não tạo ra ít thụ thể GABA hơn hoặc thụ thể kém nhạy hơn để cố đưa tín hiệu về bình thường
- Thụ thể glutamate bị tăng kéo dài — mức kích thích nền tăng lên
- Trục HPA bị rối loạn — nhịp cortisol bị xáo trộn, và phản ứng stress trở nên nhạy hơn
Kết quả là mức lo âu khi nghỉ ngơi luôn cao hơn so với trước khi việc uống trở thành thường xuyên. Đó là lý do nhiều người uống nhiều mô tả cảm giác lo âu kéo dài, lúc nào cũng căng, hoặc không thể thư giãn — ngay cả khi đã một hai ngày không uống ly nào.
Rượu đã thật sự nâng sàn lo âu của họ lên.
Cái bẫy tự chữa bằng rượu
Điều này tạo ra một trong những vòng phản hồi nghiệt ngã nhất trong y học về nghiện. Một người uống để giảm lo âu. Lo âu chắc chắn quay lại, tệ hơn. Họ lại uống để giảm nó. Rối loạn lo âu bên dưới tệ dần theo thời gian, trong khi khả năng dung nạp rượu tăng lên — cần nhiều rượu hơn để có cùng tác dụng làm dịu.
Tỷ lệ lo âu và các rối loạn tâm thần khác ở người bị rối loạn sử dụng rượu cao hơn nhiều so với dân số chung. Trong số những người được điều trị rối loạn lo âu, 20% đến 40% cũng bị rối loạn sử dụng rượu. Mối quan hệ này đi theo cả hai chiều: lo âu làm tăng nguy cơ hình thành thói quen uống có vấn đề, và uống nhiều cùng những lần cai lặp đi lặp lại làm lo âu leo thang.
Điều gì xảy ra khi bạn dừng
Những tuần đầu cai rượu thường có lo âu tăng cao khi hệ thần kinh điều chỉnh lại — sự mất cân bằng GABA/glutamate chậm rãi được sửa, trục HPA khôi phục chức năng bình thường. Điều này có thể nghe nghịch lý (“Tôi bỏ rượu để thấy khá hơn mà lại thấy tệ hơn”), nhưng nó là chuyện sinh lý và chỉ tạm thời.
Các trạng thái cảm xúc tiêu cực, cơn thèm và vấn đề giấc ngủ có thể kéo dài một thời gian sau khi ngừng uống — những thay đổi bên dưới trong mạch não cần thời gian để ổn định — nhưng bắt đầu và duy trì việc kiêng rượu làm giảm cơn thèm và tâm trạng tiêu cực theo thời gian. Với nhiều người, cơn lo âu tưởng như cần rượu mới kiểm soát được hóa ra phần lớn là do chính rượu gây ra. Theo dõi mức lo âu thay đổi thế nào theo thời gian — điều bạn có thể làm trong Rebuild — thường cho thấy rõ khuôn mẫu này. Công cụ Dòng thời gian cai rượu miễn phí của chúng tôi vẽ ra những khoảng thời gian mà các thay đổi đó thường xuất hiện.
Tài liệu tham khảo
- National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA). "Mental Health Issues: Alcohol Use Disorder and Common Co-occurring Conditions." https://www.niaaa.nih.gov/health-professionals-communities/core-resource-on-alcohol/mental-health-issues-alcohol-use-disorder-and-common-co-occurring-conditions
- National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA). "Neuroscience: The Brain in Addiction and Recovery." https://www.niaaa.nih.gov/health-professionals-communities/core-resource-on-alcohol/neuroscience-brain-addiction-and-recovery
- National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA). "Hangovers." https://www.niaaa.nih.gov/publications/brochures-and-fact-sheets/hangovers
- National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA). "Support Recovery: It's a Marathon, Not a Sprint." https://www.niaaa.nih.gov/health-professionals-communities/core-resource-on-alcohol/support-recovery-its-marathon-not-sprint
- National Institute of Mental Health (NIMH). "Anxiety Disorders." https://www.nimh.nih.gov/health/topics/anxiety-disorders
Câu hỏi thường gặp
Về lâu dài, rượu có làm rối loạn lo âu nặng hơn không?
Có. Uống nhiều và cai đi cai lại làm triệu chứng lo âu leo thang theo thời gian, và hai tình trạng này có xu hướng làm nhau tệ hơn. Khả năng hồi phục cao hơn khi cả việc uống lẫn rối loạn lo âu đều được điều trị, thay vì chỉ điều trị một bên.
Vì sao có người uống vào lại lo âu hơn, chứ không bớt đi?
Một nhóm nhỏ người trải qua trạng thái kích hoạt giống lo âu ngay cả khi đang uống. Điều này có thể liên quan đến các biến thể di truyền về độ nhạy của thụ thể GABA, sự tích tụ acetaldehyde (một sản phẩm phụ độc hại của cồn), hoặc các tác động tim mạch như nhịp tim tăng mà hệ thần kinh hiểu thành lo âu.
Lo âu do rượu kéo dài bao lâu sau khi bỏ?
Lo âu dội ngược cấp tính dữ dội nhất trong những ngày đầu sau khi dừng. Lo âu ở mức nhẹ hơn có thể kéo dài nhiều tuần khi hệ thần kinh điều chỉnh lại, và các bác sĩ thường xem xét triệu chứng trong suốt một giai đoạn kiêng rượu để phân biệt lo âu do rượu với một rối loạn lo âu riêng biệt. Triệu chứng nặng hoặc kéo dài cần được thăm khám y tế.
Lo âu có thể là một triệu chứng cai rượu không?
Có — lo âu là một trong những triệu chứng đặc trưng của hội chứng cai rượu, do cùng sự mất cân bằng GABA/glutamate đã nói ở trên. Trong những trường hợp nặng, lo âu khi cai rượu có thể dữ dội đến mức cần được xử trí y tế. Nếu lo âu trong giai đoạn đầu cai rượu nặng, hãy hỏi ý kiến bác sĩ hoặc nhân viên y tế — rối loạn lo âu phổ biến và điều trị được, và có những cách điều trị hiệu quả.