Rượu và trầm cảm: cái nào đến trước?

Trả lời nhanh: Rượu và trầm cảm có mối quan hệ hai chiều — trầm cảm có thể đẩy người ta uống như một cách tự chữa, còn rượu gây trầm cảm qua việc làm rối loạn serotonin, rối loạn trục HPA và viêm thần kinh. Với phần lớn người uống nhiều, rượu vừa là triệu chứng vừa là nguyên nhân. Để gỡ ra cái nào đến trước, thường cần một khoảng thời gian không uống rượu.

Hiếm có câu hỏi nào về sức khỏe tâm thần và rượu phổ biến hơn câu này: mình đã trầm cảm trước khi bắt đầu uống nhiều, hay chính việc uống khiến mình trầm cảm? Khoa học cho thấy câu trả lời thường là “cả hai” — và mối quan hệ này giống một vòng lặp phản hồi hơn là quan hệ nhân quả một chiều.

Rượu gây trầm cảm thế nào: các cơ chế

Về mặt dược lý, rượu được xếp vào nhóm chất ức chế hệ thần kinh trung ương — không phải theo nghĩa tâm lý là gây buồn bã, mà theo nghĩa thần kinh học là làm chậm hoạt động thần kinh. Theo thời gian, ranh giới này biến mất: các tác động thần kinh của việc uống rượu kéo dài tạo ra và duy trì trầm cảm một cách khá chắc chắn.

Rối loạn serotonin

Serotonin là một chất dẫn truyền thần kinh giữ vai trò trung tâm trong điều hòa tâm trạng, ổn định cảm xúc và mức khoái cảm nền — mức cảm giác dễ chịu cơ bản mà từ đó cảm xúc dao động lên xuống. Tiếp xúc với rượu kéo dài làm rối loạn đáng kể tín hiệu serotonin.

Trong ngắn hạn, rượu làm thay đổi tín hiệu serotonin, và đó là một phần của tác dụng nâng tâm trạng tức thời. Khi uống nhiều thường xuyên, tín hiệu đó bị rối loạn chứ không được tăng cường. Các nhà nghiên cứu mô tả đây là một trong những yếu tố góp phần vào cảm giác trống rỗng, chẳng thấy vui dai dẳng mà nhiều người uống nhiều kể lại — bên cạnh những thay đổi ở hệ phần thưởng và hệ căng thẳng được mô tả dưới đây, vốn có nền tảng bằng chứng mạnh hơn.

Rối loạn trục HPA và cortisol

Trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận (HPA) điều khiển phản ứng căng thẳng và việc sản xuất cortisol. Uống rượu kéo dài làm rối loạn hệ thống này theo những cách gắn chặt với trầm cảm.

Ban đầu rượu làm dịu các mạch căng thẳng của não, rồi đẩy chúng vào trạng thái hoạt động quá mức khi ngừng uống. Tín hiệu liên quan đến căng thẳng ở vùng hạnh nhân mở rộng tăng lên, tạo ra thứ mà các nhà nghiên cứu nghiện gọi là hyperkatifeia — tình trạng dễ cáu kỉnh, lo âu, bức bối và đau khổ về cảm xúc tăng cao.

Trạng thái đó trùng lặp rất nhiều với các triệu chứng của trầm cảm, và đó là một trong những lý do khiến hai thứ này rất khó tách bạch khi việc uống vẫn còn tiếp diễn.

Viêm thần kinh

Uống rượu kéo dài kích hoạt vi bào đệm (tế bào miễn dịch của não) và làm tăng tín hiệu viêm thần kinh khắp não. Viêm thần kinh ngày càng được hiểu là một cơ chế quan trọng trong trầm cảm — “giả thuyết cytokine” về trầm cảm cho rằng tín hiệu viêm tác động trực tiếp lên các mạch điều hòa tâm trạng.

Tác hại của rượu lên đường ruột khuếch đại điều này: ruột tăng tính thấm cho phép các sản phẩm của vi khuẩn (lipopolysaccharide, hay LPS) đi vào máu và gây viêm ở gan, não và toàn cơ thể. Trong số những người nhập viện để cai rượu, những người có dấu hiệu tăng tính thấm ruột và LPS cao cũng có điểm cao hơn trên các thang đo trầm cảm, lo âu và cơn thèm.

Dopamine và mất khoái cảm

Như đã bàn trong khoa học về nghiện, uống rượu kéo dài có liên quan đến ít thụ thể dopamine khả dụng hơn trong các nghiên cứu chụp ảnh não và chức năng phần thưởng yếu hơn. Dopamine giữ vai trò trung tâm trong động lực, việc tìm kiếm niềm vui và sự mong đợi tích cực.

Trương lực dopamine giảm gây ra mất khoái cảm (anhedonia) — không còn cảm thấy vui với những hoạt động vốn thường dễ chịu. Mất khoái cảm không chỉ là một triệu chứng của trầm cảm; nó là một trong hai đặc điểm chẩn đoán cốt lõi của rối loạn trầm cảm chủ yếu. Nhiều người uống nhiều trải qua điều này như một sự nhạt nhẽo len lỏi dần: những thứ từng vui không còn đem lại cảm giác thỏa mãn, cuộc sống trở nên xám xịt, động lực biến mất.

Giả thuyết tự chữa bằng rượu

Đồng thời, với nhiều người, trầm cảm thực sự đến trước và đẩy họ tới việc uống. Giả thuyết tự chữa — rằng người ta uống để xoay xở với nỗi đau tâm lý — có nhiều bằng chứng thực nghiệm ủng hộ.

Tác dụng tức thời của rượu làm giảm cảm xúc tiêu cực một cách khá chắc chắn: nó tăng cường GABA (làm dịu), ức chế glutamate (giảm nghĩ ngợi lặp đi lặp lại), và tạm thời làm tăng dopamine và serotonin. Với một người đang bị trầm cảm, lo âu hay chai sạn cảm xúc đè nặng, sự nhẹ nhõm tức thời mà rượu mang lại là có thật.

Vấn đề là món nợ hóa học thần kinh. Mỗi lần uống tạm thời làm dịu trầm cảm cũng đồng thời:

Làm rối loạn thêm hệ serotonin
Đẩy cortisol vọt lên rồi tụt xuống
Làm giấc ngủ kém đi (giấc ngủ là nơi phần lớn việc xử lý cảm xúc diễn ra)
Làm thiếu hụt dopamine sâu hơn trong những giờ tiếp theo

Sự nhẹ nhõm được vay từ ngày mai, kèm theo lãi. Trầm cảm mà nó tạm thời đè xuống sẽ quay lại tệ hơn trước.

Nghiên cứu theo dõi dài hạn: thực ra cái gì đến trước?

Các nghiên cứu dịch tễ lớn theo dõi dân số qua nhiều năm đã phát hiện:

Tỷ lệ trầm cảm và các rối loạn tâm thần khác ở người bị rối loạn sử dụng rượu cao hơn nhiều so với dân số chung
Trong số những người bị rối loạn trầm cảm chủ yếu, tỷ lệ đồng thời mắc rối loạn sử dụng rượu dao động từ 27% đến 40% trong suốt cuộc đời, và lên tới 22% trong một năm bất kỳ
Hai tình trạng này có xu hướng làm nặng thêm cho nhau, qua sinh học thần kinh chung, tính dễ tổn thương di truyền chung và các yếu tố căng thẳng môi trường chung
Khả năng phục hồi cao hơn khi cả việc uống lẫn rối loạn tâm trạng đều được điều trị, thay vì chỉ một trong hai

Phép thử của việc không uống

Hệ quả thực tế nhất của nghiên cứu này: thường không thể đánh giá chính xác bản chất và mức độ của trầm cảm khi bạn vẫn đang uống nhiều. “Nhiễu” sinh học thần kinh do việc uống đang diễn ra — serotonin rối loạn, cortisol mất điều hòa, thiếu ngủ, dopamine cạn kiệt — trùng lặp gần như hoàn toàn với các triệu chứng trầm cảm, đến mức tách bạch hai thứ này là việc khó về mặt lâm sàng.

Đó là lý do các bác sĩ dựng một dòng thời gian. Tìm hiểu xem các triệu chứng tâm thần có xuất hiện hay không trong những giai đoạn kiêng rượu là công cụ then chốt để phân biệt triệu chứng do rượu gây ra với một tình trạng nguyên phát riêng biệt — và điều đó lại quyết định cách điều trị nào là hợp lý. Một khoảng thời gian dài không rượu là phép thử cho nhiều thông tin nhất hiện có.

Nhiều người dùng Rebuild mô tả chính trải nghiệm này: họ nghĩ việc không uống sẽ nhạt nhẽo hoặc chẳng có niềm vui, nhưng lại thấy tâm trạng bắt đầu khá lên — không phải vì hoàn cảnh sống của họ thay đổi, mà vì nền hóa học thần kinh không còn bị rượu kéo xuống. Công cụ miễn phí Dòng thời gian cai rượu của chúng tôi vẽ ra các giai đoạn mà khoảng thời gian đó đi qua, và Thử thách 30 ngày không rượu là một cách để tự làm phép thử, bắt đầu vào bất kỳ ngày nào bạn chọn.

Nếu tâm trạng của bạn nặng nề hoặc đang tệ đi

Chờ cho qua là cách đúng với quãng nhạt nhẽo, xám xịt sẽ khá lên khi hệ thần kinh ổn định lại. Đó không phải cách đúng với trầm cảm nặng hoặc đang sâu thêm. Trầm cảm là một bệnh điều trị được, và là một yếu tố nguy cơ đã biết của ý nghĩ và hành vi tự sát — nguy cơ này cao hơn ở những người uống nhiều, dù họ có bị rối loạn sử dụng rượu hay không. Bác sĩ hoặc nhân viên y tế có thể giúp bạn phân định đâu là cai rượu và đâu là điều cần được điều trị riêng.

Nếu bạn đang có ý nghĩ tự sát hoặc tự làm hại bản thân, xin hãy tìm đến sự giúp đỡ ngay bây giờ. Ở Mỹ, 988 Suicide & Crisis Lifeline miễn phí, bảo mật và hoạt động 24/7 qua điện thoại, tin nhắn hoặc trò chuyện trực tuyến — kể cả với những lo lắng về rượu và ma túy.

Tài liệu tham khảo

National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA). "Mental Health Issues: Alcohol Use Disorder and Common Co-occurring Conditions." https://www.niaaa.nih.gov/health-professionals-communities/core-resource-on-alcohol/mental-health-issues-alcohol-use-disorder-and-common-co-occurring-conditions
National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA). "Neuroscience: The Brain in Addiction and Recovery." https://www.niaaa.nih.gov/health-professionals-communities/core-resource-on-alcohol/neuroscience-brain-addiction-and-recovery
Alcohol Research: Current Reviews (NIAAA / PubMed Central). "Alcohol and Gut-Derived Inflammation." https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5513683/
National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA). "Support Recovery: It's a Marathon, Not a Sprint." https://www.niaaa.nih.gov/health-professionals-communities/core-resource-on-alcohol/support-recovery-its-marathon-not-sprint
National Institute of Mental Health (NIMH). "Depression." https://www.nimh.nih.gov/health/topics/depression
988 Suicide & Crisis Lifeline. "988 Suicide & Crisis Lifeline." https://988lifeline.org/

Câu hỏi thường gặp

Thuốc chống trầm cảm có tác dụng không nếu tôi vẫn đang uống rượu?

Đây là câu hỏi dành cho bác sĩ kê đơn của bạn, và câu trả lời trung thực là việc tiếp tục uống nhiều khiến điều trị khó hơn. Rượu làm rối loạn giấc ngủ, tâm trạng và hệ căng thẳng, và hướng dẫn lâm sàng cho biết kết quả tốt hơn khi việc uống và trầm cảm được giải quyết cùng nhau thay vì tách riêng từng cái. Thuốc điều trị rối loạn sử dụng rượu và thuốc cho trầm cảm nhẹ đến vừa đều có thể được bắt đầu ở tuyến chăm sóc ban đầu.

Rối loạn sử dụng rượu có phổ biến hơn ở người bị trầm cảm không?

Có — phổ biến hơn đáng kể. Trong số những người bị rối loạn trầm cảm chủ yếu, tỷ lệ đồng thời mắc rối loạn sử dụng rượu trong suốt cuộc đời là từ 27% đến 40%. Mối quan hệ này là hai chiều: trầm cảm khiến người ta dễ uống như một cách tự chữa, và uống nhiều tạo ra và duy trì các trạng thái trầm cảm.

Sau khi bỏ rượu, tâm trạng cải thiện nhanh đến mức nào?

Tùy người. Vài tuần đầu thường có tâm trạng thấp hơn trong lúc sự dội ngược hóa học thần kinh của giai đoạn cai rượu lắng xuống. Theo thời gian, kiêng rượu làm giảm cơn thèm và tâm trạng tiêu cực, và trong các nghiên cứu theo dõi dài hạn, những thước đo như hạnh phúc và lòng tự trọng thường giảm lúc đầu rồi tăng lên từ khoảng 6 đến 12 tháng sau khi bắt đầu phục hồi, với chất lượng cuộc sống cải thiện và sự căng thẳng tâm lý giảm dần về lâu dài.

Nếu tôi bị trầm cảm từ trước khi uống nhiều, việc không uống có còn giúp ích không?

Nhiều khả năng là có, ít nhất một phần. Ngay cả khi một trầm cảm có từ trước đã đẩy bạn tới việc uống ban đầu, việc tiếp tục uống sẽ làm nó sâu thêm qua các cơ chế đã mô tả ở trên. Không uống rượu chưa chắc sẽ giải quyết được trầm cảm có từ trước khi uống, nhưng nó gỡ bỏ lớp trầm cảm do chất gây ra phủ bên trên — khiến tình trạng nền rõ ràng hơn và thường dễ điều trị hơn.