Uống rượu vừa phải có thực sự tốt cho sức khỏe? Nghiên cứu mới nhất cho thấy gì

Trả lời nhanh: Bằng chứng cho rằng uống rượu vừa phải tốt cho sức khỏe phần lớn đã sụp đổ khi được các phương pháp nghiên cứu tốt hơn xem xét kỹ. Các nghiên cứu di truyền và các nghiên cứu kiểm soát tốt hơn cho thấy lợi ích sức khỏe ròng rất ít hoặc không có ở bất kỳ liều nào, trong khi tìm thấy tác hại rõ ràng tăng theo liều ở nhiều hệ cơ quan. “Đường cong J” với lợi ích tim mạch bề ngoài của nó nay phần lớn được quy cho cách các nhóm so sánh được tạo ra.

Ít có lầm tưởng sức khỏe nào bám rễ sâu như ý nghĩ rằng uống rượu vừa phải có lợi cho bạn. Nó xuất hiện trong lời khuyên y khoa suốt nhiều thập kỷ, lên mặt báo, và cho hàng triệu người một lý do “được khoa học cho phép” để rót một ly mỗi tối. Vấn đề là: nền khoa học mà nó dựa vào có những lỗi phương pháp nghiêm trọng, và những nghiên cứu thay thế nó kể một câu chuyện khác.

Lầm tưởng “uống rượu có lợi” đến từ đâu

Nhận định này chủ yếu bắt nguồn từ các nghiên cứu quan sát trong thập niên 1980 và 1990, vốn thấy người uống vừa phải có tỷ lệ bệnh tim mạch và tử vong chung thấp hơn người không uống. Mô hình bề ngoài đó — đôi khi được gọi là “đường cong J” — được hiểu rộng rãi như bằng chứng rằng rượu ở lượng vừa phải mang lại lợi ích sức khỏe.

Kết luận này lan nhanh. Tới những năm 2000, thông điệp y tế công cộng ở nhiều nước ngụ ý rằng một ly rượu vang mỗi ngày có thể có tác dụng bảo vệ, và đôi khi giới y tế còn chủ động khuyến khích những bệnh nhân có nguy cơ tim mạch uống vừa phải.

Vấn đề luôn nằm ở phương pháp, và phải chờ tới khi có các công cụ phân tích tốt hơn thì toàn bộ mức độ của vấn đề mới lộ rõ.

Những yếu tố gây nhiễu làm lệch dữ liệu

Các nghiên cứu quan sát so sánh người uống vừa phải với người không uống gặp phải một số vấn đề mang tính hệ thống.

Vấn đề “người bỏ rượu vì bệnh”: CDC nói thẳng — một số nghiên cứu so sánh việc uống vừa phải với việc không uống chút nào, nhưng trong nhóm không uống, các nhà khoa học gộp chung những người chưa từng uống với những người đã ngừng uống vì bệnh tật. Điều đó có thể khiến người uống vừa phải trông khỏe hơn người không uống vì những lý do chẳng liên quan gì đến rượu, bởi lợi ích sức khỏe của việc không uống bị che lấp bởi kết cục xấu ở những người vốn đã mắc bệnh.

Nhiễu do lối sống: CDC lưu ý rằng so với những người uống nhiều hơn, người uống vừa phải có thể có xu hướng tập thể dục nhiều hơn, ăn uống lành mạnh hơn và không hút thuốc. Điều đó khiến rất khó tách tác động sức khỏe thật của việc uống rượu khỏi tác động của mọi thứ khác.

Thiên lệch chọn lọc trong việc ai được xếp là “vừa phải”: Những người uống vừa phải và đều đặn suốt nhiều thập kỷ, theo định nghĩa, là những người chưa gặp phải các hậu quả khiến người ta phải ngừng — gợi ý một mức độ chịu đựng sinh học nào đó chẳng liên quan gì tới lượng rượu họ uống.

Khi các nhà nghiên cứu cố kiểm soát những yếu tố gây nhiễu này, lợi ích bề ngoài của việc uống vừa phải giảm đi đáng kể — và trong một số phân tích, biến mất hoàn toàn.

Ngẫu nhiên hóa Mendel: bước tiến phương pháp then chốt

Chuyển biến quan trọng nhất trong khoa học đến từ ngẫu nhiên hóa Mendel (Mendelian randomization) — một phương pháp dùng các biến thể di truyền liên quan đến lượng rượu tiêu thụ làm đại diện cho mức tiếp xúc rượu lâu dài, qua đó tránh được các yếu tố gây nhiễu vốn làm suy yếu nghiên cứu quan sát.

Một số biến thể di truyền — đặc biệt ở các gen chuyển hóa rượu ADH và ALDH — gắn với việc uống ít hơn suốt đời, không phải do lựa chọn hay ý thức về sức khỏe mà do sinh lý. Những biến thể này khiến acetaldehyde tích tụ khi uống rượu, gây đỏ mặt, buồn nôn và tim đập nhanh, điều thường giới hạn lượng một người uống. Vì các biến thể này phân bố độc lập với lối sống, chúng hoạt động như những thí nghiệm tự nhiên.

Một lưu ý quan trọng từ chính nghiên cứu đó: người mang các biến thể này vẫn đối mặt với nguy cơ ung thư thực quản tăng cao ngay cả khi họ uống ít. Sự khó chịu về sinh lý không phải là sự bảo vệ.

Theo các cơ quan y tế công cộng tổng hợp lại, bằng chứng được kiểm soát tốt hơn đã đi tới đây:

Kết quả từ các nghiên cứu vững chắc cho thấy uống khoảng 2 ly mỗi ngày không làm giảm nguy cơ tử vong so với không uống chút nào
So với không uống, uống rượu vừa phải có thể làm tăng nguy cơ tử vong nói chung và bệnh mạn tính, bao gồm ung thư và bệnh tim
Ngay cả mức uống thấp — dưới 1 ly mỗi ngày — cũng có thể làm tăng nguy cơ một số loại ung thư
Ngày càng nhiều bằng chứng cho thấy ngay cả uống ở mức thấp cũng không bảo vệ tim mạch và có thể làm tăng nguy cơ đột quỵ

Bản tóm tắt của CDC về sự chuyển biến này rất thẳng thắn: ngày càng nhiều nghiên cứu cho thấy uống vừa phải không mang lại lợi ích sức khỏe nào so với không uống.

Tác hại tăng theo liều, không có mức an toàn rõ ràng

Khi bạn nhìn vào các nghiên cứu về những kết cục sức khỏe cụ thể — thay vì lợi ích tim mạch gộp chung vốn là nền móng của câu chuyện “uống rượu có lợi” — một bức tranh rõ ràng hơn hiện ra.

Ung thư: rượu đã được Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế xếp vào nhóm 1 các chất gây ung thư — nhóm nguy cơ cao nhất, cùng với amiăng, phóng xạ và thuốc lá. Các nghiên cứu cho thấy mối liên hệ liều–đáp ứng với ung thư khoang miệng, hầu họng, thanh quản, thực quản, đại tràng, trực tràng, gan và ung thư vú ở nữ, và tác hại dường như không phụ thuộc vào việc rượu đến dưới dạng bia, rượu vang hay rượu mạnh.

Riêng với ung thư vú, NIAAA cho biết ngay cả 1 ly mỗi ngày cũng gắn với mức tăng nguy cơ 5% đến 15% so với phụ nữ hoàn toàn không uống, và mỗi năm ở Mỹ có hơn 44 000 ca ung thư vú ở nữ — khoảng 16% — là do rượu.

Rượu gây ung thư như thế nào: CDC mô tả một số con đường — rượu có thể làm rối loạn chu kỳ tế bào, làm tăng viêm mạn tính và gây tổn thương DNA; nó có thể làm tăng nồng độ hormone, trong đó có estrogen, vốn đóng vai trò trong sự phát triển của ung thư vú; và nó khiến tế bào trong miệng dễ hấp thụ các chất gây ung thư khác hơn, chẳng hạn các chất từ thuốc lá.

Ảnh hưởng thần kinh: nghiên cứu liên hệ việc uống nhiều và rối loạn sử dụng rượu mức vừa đến nặng với tổn thương cả chất trắng lẫn chất xám, cùng với suy giảm chức năng nhận thức, với tình trạng mất thể tích đặc biệt rõ ở các vùng thùy trán, và góp phần gây sa sút trí tuệ ở người uống lớn tuổi.

Gan: nguy cơ tăng theo liều và bắt đầu ở lượng tương đối thấp, và gan nhiễm mỡ — dấu hiệu tổn thương sớm nhất — có ở khoảng 95% đến 100% những người uống nhiều.

Chức năng miễn dịch: cả những lần uống say bí tỉ đơn lẻ lẫn việc uống nhiều kéo dài đều cản trở phản ứng miễn dịch, làm suy yếu khả năng chống nhiễm trùng của cơ thể và khả năng làm lành tổn thương mô.

Câu chuyện đã thay đổi thế nào (và vì sao điều đó quan trọng)

Việc xét lại câu chuyện “uống rượu vừa phải có lợi cho sức khỏe” đã diễn ra mạnh mẽ ở cấp độ khoa học nhưng vẫn chậm chân trong nhận thức của công chúng.

Tháng 1 năm 2023, Tổ chức Y tế Thế giới công bố một tuyên bố trên The Lancet Public Health, kết luận rằng khi nói đến việc uống rượu, không có lượng nào an toàn mà không ảnh hưởng đến sức khỏe. Tuyên bố cũng lưu ý rằng bằng chứng hiện có không thể xác định một ngưỡng mà tại đó tác dụng gây ung thư của rượu bắt đầu “bật lên”, và rằng không có nghiên cứu nào chứng minh lợi ích tiềm năng của việc uống ít và vừa phải đối với bệnh tim mạch và tiểu đường type 2 lớn hơn nguy cơ ung thư đi kèm.

Như bác sĩ Carina Ferreira-Borges của WHO đã nói, bạn uống bao nhiêu không quan trọng — nguy cơ đối với sức khỏe người uống bắt đầu từ giọt đầu tiên của bất kỳ đồ uống có cồn nào. Theo bà, điều duy nhất có thể nói chắc chắn là càng uống nhiều thì càng có hại — hay nói cách khác, càng uống ít thì càng an toàn hơn.

Hướng dẫn của NIAAA dành cho bác sĩ phản ánh cùng chuyển biến đó: đừng khuyên những bệnh nhân không uống rượu bắt đầu uống vì sức khỏe, vì các nghiên cứu trước đây đã đánh giá quá cao lợi ích của việc uống vừa phải trong khi nghiên cứu hiện nay chỉ ra những nguy cơ tăng thêm.

Những điều chỉnh này phản ánh một chuyển biến thật sự trong đồng thuận khoa học, không phải chủ nghĩa khắt khe hay tư tưởng cấm rượu.

Không điều nào ở trên có nghĩa là thỉnh thoảng uống một ly là nguy hiểm thảm khốc. Nguy cơ tuyệt đối ở mức tiêu thụ thấp là nhỏ đối với mỗi cá nhân. Nhưng nhận định rằng uống vừa phải là tốt cho bạn — rằng nó tạo ra lợi ích sức khỏe ròng so với không uống — không được ủng hộ bởi những nghiên cứu đã thay thế các nghiên cứu quan sát ban đầu.

Điều này có ý nghĩa gì trên thực tế

Với những người đang suy nghĩ kỹ về mối quan hệ của mình với rượu — dùng những công cụ như Rebuild để theo dõi thói quen và xem xét các mô hình — bối cảnh nghiên cứu này có ý nghĩa.

Lời tự biện “nhưng uống vừa phải thì tốt cho mình” là một trong những rào cản tâm lý mạnh nhất ngăn người ta đánh giá trung thực việc uống của mình. Thật khó đánh giá việc uống đang có lợi hay có hại cho bạn khi bạn tin rằng mặc định là một ít rượu giúp bảo vệ sức khỏe.

Bằng chứng hiện nay gợi ý rằng mặc định đơn giản hơn thế. Bạn có thể giảm nguy cơ sức khỏe do rượu bằng cách uống ít hơn hoặc không uống, và nếu hiện tại bạn không uống, hướng dẫn của CDC là đừng bắt đầu vì bất kỳ lý do gì. Quyết định làm gì với điều đó là của bạn — nhưng nó nên được đưa ra với thông tin chính xác. Công cụ miễn phí Tính đơn vị cồn của chúng tôi quy đổi lượng rót thật thành số ly tiêu chuẩn để con số bạn đang cân nhắc là con số thật, và Theo dõi uống xen kẽ (zebra striping) là công cụ thực tế nếu bạn muốn uống ít đi thay vì dừng hẳn.

Tài liệu tham khảo

World Health Organization, Regional Office for Europe. "No level of alcohol consumption is safe for our health." https://www.who.int/europe/news/item/04-01-2023-no-level-of-alcohol-consumption-is-safe-for-our-health
Centers for Disease Control and Prevention (CDC). "About Moderate Alcohol Use." https://www.cdc.gov/alcohol/about-alcohol-use/moderate-alcohol-use.html
Centers for Disease Control and Prevention (CDC). "Alcohol and Cancer." https://www.cdc.gov/cancer/risk-factors/alcohol.html
National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA). "The Basics: Defining How Much Alcohol Is Too Much." https://www.niaaa.nih.gov/health-professionals-communities/core-resource-on-alcohol/basics-defining-how-much-alcohol-too-much
National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA). "Medical Complications: Common Alcohol-Related Concerns." https://www.niaaa.nih.gov/health-professionals-communities/core-resource-on-alcohol/medical-complications-common-alcohol-related-concerns

Câu hỏi thường gặp

Nghiên cứu này có nghĩa là tôi không bao giờ nên uống?

Nghiên cứu cho thấy chưa xác định được ngưỡng nào mà dưới đó tác dụng gây ung thư của rượu không còn, nhưng nguy cơ tuyệt đối ở mức tiêu thụ rất thấp là nhỏ đối với nhiều kết cục. Điều nghiên cứu rõ ràng không ủng hộ là ý nghĩ rằng uống vừa phải mang lại lợi ích sức khỏe ròng đủ để biện minh cho việc uống vì lý do sức khỏe.

Chuyện gì đã xảy ra với đường cong J — chẳng phải từng có bằng chứng vững chắc sao?

Đường cong J là một phát hiện thật trong dữ liệu quan sát thời đó. Vấn đề nằm ở nhóm so sánh: nó gộp những người chưa từng uống với những người đã ngừng uống vì bệnh, nên nhóm không uống trông kém khỏe hơn vì những lý do chẳng liên quan gì đến rượu. Người uống vừa phải cũng thường tập thể dục nhiều hơn, ăn uống tốt hơn và hút thuốc ít hơn. Khi yếu tố gây nhiễu này được xử lý, đường cong J phần lớn biến mất.

Rượu vang đỏ có phải là ngoại lệ nhờ resveratrol không?

Không. Mọi đồ uống chứa cồn, bao gồm rượu vang đỏ và trắng, bia và rượu mạnh, đều làm tăng nguy cơ ung thư, và NIAAA lưu ý rằng tác hại dường như không phụ thuộc vào loại rượu. Bất kỳ đồ uống nào chứa cồn, dù giá cả hay chất lượng ra sao, đều mang nguy cơ đó. Resveratrol thường được viện dẫn để bênh vực rượu vang, nhưng nó không thay đổi những gì cồn gây ra.

Theo bằng chứng hiện nay, mức uống nào an toàn nhất?

Với những người chọn uống, uống ít hơn luôn gắn với nguy cơ thấp hơn. Hướng dẫn Dinh dưỡng của Mỹ mô tả uống vừa phải là 2 ly trở xuống mỗi ngày với nam và 1 ly trở xuống mỗi ngày với nữ, đồng thời lưu ý rằng ngay cả uống vừa phải cũng có thể mang nguy cơ sức khỏe. Cách NIAAA đặt vấn đề là: dù không có lượng nào đảm bảo an toàn cho bất kỳ ai, câu trả lời từ nghiên cứu hiện nay là càng ít rượu càng tốt.