Những lý do tâm lý khiến chúng ta uống rượu — và chúng thật sự nói về điều gì
Trả lời nhanh: Người ta uống rượu vì những lý do tâm lý hoàn toàn dễ hiểu — để kiểm soát lo âu, thoát khỏi nỗi đau, cảm thấy được kết nối, làm dịu sự xấu hổ, hoặc đơn giản là để cảm nhận một điều gì đó khác với những gì họ cảm thấy khi tỉnh táo. Hiểu được “vì sao” không phải là nuông chiều bản thân. Đó là nền móng của sự phục hồi thật sự.
Khi người ta tự hỏi vì sao mình uống quá nhiều, họ thường nhìn nhận đó là sự thất bại của ý chí. “Mình biết là không nên. Chỉ là mình không dừng được.”
Nhưng ý chí hiếm khi là câu chuyện thật sự. Câu hỏi hữu ích hơn là: rượu đã và đang làm gì cho bạn? Nó đang đáp ứng nhu cầu nào? Nó đang làm dịu nỗi đau nào?
Hiểu điều này không biện hộ cho những tổn hại mà việc uống rượu đã gây ra. Nó chỉ ra điều mà sự phục hồi thật sự cần giải quyết.
Uống rượu để kiểm soát lo âu
Lo âu là một trong những động lực tâm lý phổ biến nhất dẫn đến uống nhiều, và các con số phản ánh điều đó: trong số những người được điều trị rối loạn lo âu, 20% đến 40% cũng bị rối loạn sử dụng rượu. Rượu tăng cường hệ ức chế chính của não và mang lại sự giải tỏa nhanh, đáng tin cậy. Với một người sống chung với lo âu mạn tính, nó có cảm giác như thuốc.
Nó hiệu quả được một thời gian. Rồi nó thôi hiệu quả và bắt đầu làm mọi thứ tệ hơn. Rượu có thể có vẻ làm dịu lo âu trong ngắn hạn, nhưng theo thời gian, uống nhiều và những lần cai lặp đi lặp lại làm gia tăng cả triệu chứng lo âu lẫn việc uống rượu. Vòng lặp trở thành: uống để làm dịu lo âu, thấy lo âu hơn, uống nhiều hơn.
Những người uống nhiều để kiểm soát lo âu thường không nhận ra rằng bao nhiêu phần lo âu của họ giờ là do rượu tạo ra chứ không còn là tình trạng ban đầu. Đó chính là lý do bác sĩ lập một dòng thời gian — hỏi về độ tuổi bắt đầu có triệu chứng lo âu và bắt đầu uống rượu, khoảng thời gian kiêng rượu dài nhất, và liệu lo âu có còn trong khoảng thời gian đó không. Đây là câu hỏi nên mang đến bác sĩ thay vì tự mình trả lời.
Uống rượu để trốn chạy
Một số người uống để thoát ra khỏi đầu óc mình — để thôi suy nghĩ, thôi lo lắng, thôi lặp lại những vòng suy nghĩ cũ. Cuộc sống khi có men rượu nhẹ nhàng hơn, dễ xoay xở hơn, xa hơn khỏi sức nặng của chính nó.
Điều này đặc biệt phổ biến ở những người đang mang nỗi đau mất mát, sự xấu hổ, những ký ức khó khăn, hoặc những tình trạng như trầm cảm. Và đó là một con đường rủi ro đã được ghi nhận chứ không phải vấn đề tính cách: nghiên cứu cho thấy ở những người có trạng thái cảm xúc tiêu cực, việc tự dùng rượu như thuốc để đối phó với các triệu chứng tâm trạng làm tăng nguy cơ mắc rối loạn sử dụng rượu.
Cái giá phải trả là điều người ta trốn chạy vẫn còn nguyên — thường còn tệ hơn vì hậu quả của việc uống — trong khi khả năng đối diện với nó cứ bị bào mòn dần.
Uống rượu để kết nối
Rượu đã đan vào các nghi thức xã hội của con người suốt hàng nghìn năm, và nó thật sự tạo điều kiện cho một kiểu kết nối — nó làm giảm sự e dè, bớt ngại ngùng về bản thân, tạo cảm giác thoải mái chung. Với những người thật sự thấy khó giao tiếp khi tỉnh táo, rượu có thể giống như chiếc chìa khóa mở ra cảm giác được thuộc về.
Với một số người, điều này liên quan đến chứng lo âu xã hội sâu hơn, những khuôn mẫu gắn bó, hoặc nỗi sợ bị từ chối căn bản khi không có lớp đệm. Cái khó không nằm ở tình huống xã hội — mà ở sự dễ tổn thương khi bị nhìn thấy trọn vẹn.
Uống rượu giải quyết triệu chứng mà không chạm đến gốc rễ.
Uống rượu để kiểm soát những cảm xúc bạn không gọi được tên
Một số người không có một vấn đề tâm lý cụ thể nào mà họ uống để né. Họ chỉ cảm nhận mọi thứ rất mãnh liệt — những cảm xúc đến nhanh và dữ dội, choáng ngợp và khó gọi tên. Rượu làm cùn chúng đi. Nó vặn nhỏ âm lượng của một thế giới nội tâm quá ồn ào.
Khuôn mẫu này đôi khi liên quan đến những trải nghiệm thời thơ ấu, khi cảm xúc không được làm mẫu hay đón nhận — những môi trường mà cảm xúc lớn bị gạt đi, bị trừng phạt, hoặc đơn giản là không được thừa nhận. Nó cũng có mối liên hệ đã được ghi nhận với nguy cơ: trong các yếu tố nguy cơ từ môi trường dẫn đến rối loạn sử dụng rượu, căng thẳng từ bên ngoài là một trong những yếu tố mạnh nhất, và những người từng trải qua sang chấn, đặc biệt là thời thơ ấu, hoặc tích tụ nhiều biến cố căng thẳng lớn trong đời có thể dễ uống nhiều hơn.
Những người chưa từng có cơ hội học cách ôm giữ những cảm xúc lớn có thể rốt cuộc dùng rượu để làm việc đó thay họ.
Uống rượu để cảm thấy điều gì đó
Mặt kia của uống để trốn chạy là uống để cảm nhận — để chạm tới niềm vui, sự hào hứng hay cảm giác sống động mà dường như bị chặn lại khi không có rượu. Một số người mô tả cảm giác phẳng lặng, u uất hoặc bị nén lại khi tỉnh táo — và rượu mở ra một phiên bản của họ tự do hơn, hài hước hơn, hiện diện hơn.
Điều này thường liên quan đến trầm cảm hoặc sự chai sạn cảm xúc. Rượu tạo ra những tác động mang tính phần thưởng bằng cách tăng hoạt động của các hệ thống xử lý phần thưởng trong não — vùng mái bụng (ventral tegmental area) gửi tín hiệu dopamine đến nhân accumbens, và việc kích hoạt các thụ thể opioid ở đó có thể giải thích một phần cảm giác dễ chịu khi say. Trong một thời gian, điều đó mang lại một phiên bản của cảm giác dễ chịu vốn đã trở nên xa vời.
Nghịch lý đau lòng là uống nhiều trong thời gian dài làm vấn đề tệ hơn. Uống quá mức lặp đi lặp lại gắn liền với chức năng phần thưởng suy giảm và các hệ thống căng thẳng của não bị kích hoạt nhiều hơn, và sự dung nạp làm giảm khả năng của rượu trong việc tạo ra khoái cảm và làm dịu khó chịu — khiến trạng thái phẳng lặng nền vốn là thứ rượu được dùng để chữa lại càng sâu hơn.
Uống rượu như bản sắc và nghi thức
Với một số người, uống rượu chủ yếu không liên quan đến những điều trên — mà là về con người họ, cuộc sống của họ trông ra sao, họ làm gì với những người thân quen. Ly vang sau giờ làm. Những lon bia với đám bạn. Những ly cocktail đánh dấu một dịp đặc biệt.
Uống rượu trở nên gắn chặt vào câu chuyện về cuộc đời và bản thân đến mức ngừng uống không chỉ có nghĩa là không uống — mà là không biết mình là ai hay cuộc sống của mình trông ra sao khi không có nó.
Phần bản sắc này là thật và không nên bị xem nhẹ. Đó là một phần lý do vì sao phục hồi bao gồm việc xây dựng một mối quan hệ mới với chính mình, chứ không chỉ là kiêng một chất.
Biết được “vì sao” thật sự thay đổi điều gì
Hiểu vì sao bạn uống không khiến việc cai rượu tự động diễn ra. Nhưng nó thay đổi thứ bạn đang làm việc cùng.
Nếu bạn uống để kiểm soát lo âu, quá trình phục hồi cần bao gồm việc điều trị lo âu thật sự — chứ không chỉ là một lời dặn đừng uống. Khả năng phục hồi cao hơn khi cả rối loạn sử dụng rượu lẫn tình trạng đi kèm đều được điều trị, và thuốc điều trị rối loạn sử dụng rượu cũng như thuốc cho các rối loạn lo âu và trầm cảm từ nhẹ đến vừa đều có thể bắt đầu ở tuyến chăm sóc ban đầu.
Nếu bạn uống để kết nối, quá trình phục hồi cần bao gồm việc xây dựng kỹ năng và trải nghiệm kết nối khi tỉnh táo — điều này hoàn toàn có thể.
Nếu bạn uống để trốn chạy nỗi đau, quá trình phục hồi cần bao gồm một cách để tiếp cận nỗi đau đó với sự hỗ trợ.
Theo dõi cảm xúc hằng ngày — bằng một công cụ như Rebuild — có thể giúp bạn nhận ra những khuôn mẫu cảm xúc và tình huống thật sự thúc đẩy cơn thèm. Cơn thèm luôn chỉ về một nơi nào đó. Biết được nơi đó là điều đáng giá. Khi một cơn thèm đến trước khi bạn kịp hiểu nó chỉ về đâu, công cụ miễn phí Hẹn giờ vượt cơn thèm cho nó một chỗ để đi qua, và Trắc nghiệm: tôi có nghiện rượu không? dùng một bảng câu hỏi sàng lọc chuẩn nếu bạn muốn biết việc uống của mình hiện đang ở mức nào.
Đôi lời về lòng trắc ẩn với bản thân
Đọc về những lý do tâm lý của việc uống rượu có thể khơi lên sự xấu hổ: “Lẽ ra mình phải nhận ra điều này sớm hơn.” “Mình thật là hỏng bét.”
Bài viết này không nhằm mục đích đó. Hiểu các lý do không phải là một bản cáo trạng — đó là một tấm bản đồ. Những nhu cầu tâm lý mà rượu từng đáp ứng là những nhu cầu thật của con người. Chúng xứng đáng có câu trả lời thật. Chỉ là rượu không phải câu trả lời đó.
Công việc của phục hồi là tìm ra những câu trả lời thật, từng câu một, với sự kiên nhẫn.
Câu hỏi thường gặp
Có một lý do tâm lý chính nào khiến người ta uống quá nhiều không?
Không. Các vấn đề về rượu hình thành qua nhiều con đường khác nhau, và các động lực thường chồng lên nhau. Cũng nên giữ cả hai nửa của bức tranh: từ 50% đến 60% khả năng dễ mắc rối loạn sử dụng rượu là do di truyền, và môi trường — căng thẳng, sang chấn, tuổi bắt đầu uống, sức khỏe tinh thần — tương tác với yếu tố đó. “Vì sao” về mặt tâm lý là có thật, nhưng nó không phải toàn bộ câu chuyện.
Hiểu vì sao mình uống có giúp tôi dừng lại không?
Đó là một mảnh của bức tranh. Sự thấu hiểu mang lại động lực và phương hướng — nó cho bạn biết quá trình phục hồi cần giải quyết điều gì. Nhưng chỉ riêng hiểu biết hiếm khi thay đổi được hành vi; nó cần đi cùng kỹ năng, sự hỗ trợ, và thường là sự giúp đỡ chuyên môn.
Có thể lệ thuộc rượu về tâm lý mà không lệ thuộc về thể chất không?
Có. Lệ thuộc tâm lý — khi nhu cầu uống bắt nguồn từ nhu cầu cảm xúc hoặc tâm lý chứ không phải từ hội chứng cai về thể chất — có thể rất đáng kể và khó vượt qua ngay cả khi không có sự lệ thuộc thể chất lớn. Cả hai dạng đều xứng đáng được hỗ trợ thật sự.
Làm sao để tìm ra vì sao tôi uống?
Đây thường là công việc của trị liệu. Liệu pháp nhận thức hành vi tập trung cụ thể vào việc nhận ra và kiểm soát những suy nghĩ, cảm xúc, tình huống, hành vi và yếu tố gây căng thẳng dẫn đến uống nhiều — về cơ bản chính là câu hỏi này, được tiếp cận một cách có hệ thống. Tự viết nhật ký thật lòng về những gì bạn cảm thấy trước, trong và sau khi uống cũng cho thấy nhiều điều đến bất ngờ. Hãy kiên nhẫn với bản thân trong quá trình này.