Sang chấn tâm lý và rượu: hiểu mối liên hệ
Trả lời nhanh: Nhiều người dùng rượu để kiểm soát các triệu chứng của sang chấn chưa được xử lý — sự cảnh giác quá mức, những ký ức xâm nhập, sự tê liệt cảm xúc. Bỏ rượu mà không giải quyết sang chấn là rất khó. Hiểu được mối liên hệ này là bước đầu tiên.
Nếu bạn đang đọc bài này, rất có thể đã có điều gì đó xảy ra với bạn — có khi là rất nhiều điều — mà bạn đã mang theo suốt một thời gian dài. Và rất có thể rượu đã trở thành một phần trong cách bạn mang nó.
Đó không phải khiếm khuyết tính cách. Đó là một cơ chế đối phó. Một cơ chế có hại và phải trả giá đắt, đúng vậy — nhưng là một cơ chế có lý theo cách nào đó, xét những gì bạn đang phải gánh.
Bài viết này được viết một cách cẩn trọng, vì đây là vùng đất xứng đáng được như vậy.
Những con số đáng kể
Nghiên cứu liên tục cho thấy những người có tiền sử sang chấn có khả năng mắc rối loạn sử dụng rượu cao hơn đáng kể. Trong số những người bị rối loạn sử dụng rượu, nhìn chung khoảng 15% đến 30% đồng thời mắc PTSD (rối loạn căng thẳng sau sang chấn), với tỷ lệ tăng lên 50% đến 60% ở quân nhân và cựu chiến binh.
Căng thẳng và sang chấn không phải là yếu tố nguy cơ bên lề ở đây. Trong số các yếu tố nguy cơ từ môi trường đối với rối loạn sử dụng rượu, căng thẳng từ bên ngoài là một trong những yếu tố mạnh nhất — những người từng trải qua sang chấn, đặc biệt trong thời thơ ấu, hoặc tích tụ nhiều biến cố căng thẳng lớn trong đời, có thể dễ rơi vào kiểu uống nhiều và nguy cơ cao hơn, và có thể dễ uống lại khi gặp căng thẳng trong quá trình phục hồi.
Mối quan hệ này diễn ra theo hai chiều, và các nhà nghiên cứu mô tả một số con đường nhân quả có thể có. PTSD có thể thúc đẩy sự hình thành rối loạn sử dụng rượu, vì rượu thường được dùng để làm tê liệt ký ức về một biến cố sang chấn hoặc để đối phó với các triệu chứng sau sang chấn. Uống nhiều có thể làm tăng khả năng gặp phải các biến cố sang chấn như bạo lực và bị tấn công. Và rối loạn sử dụng rượu có thể làm suy yếu các cơ chế tâm lý giúp đối phó với sang chấn, bằng cách làm rối loạn trạng thái kích thích, giấc ngủ và nhận thức. Hai tình trạng này cũng có chung các yếu tố nguy cơ, bao gồm triệu chứng trầm cảm từ trước và những biến cố bất lợi đáng kể thời thơ ấu.
Với nhiều người, hai điều này đã quấn vào nhau chặt đến mức thật khó thấy đâu là điểm kết thúc của cái này và điểm bắt đầu của cái kia.
Vì sao rượu và sang chấn đi cùng nhau
Rượu làm dịu hệ thần kinh
Sang chấn để lại hệ thần kinh trong trạng thái bị kích hoạt kéo dài. Phản ứng căng thẳng — vốn được thiết kế cho sự sống còn ngắn hạn — bị kẹt ở vị trí “bật”. Cơ thể cảnh giác quá mức, luôn dò tìm mối nguy không hề hiện diện. Điều này vừa kiệt sức vừa khó chịu.
Rượu làm dịu điều đó một cách đáng tin cậy. Nó ức chế hệ thần kinh trung ương, giảm mức kích thích sinh lý, và mang lại một khoảng nghỉ khỏi sự cảnh giác quá mức mà sang chấn tạo ra. Với một người không có cách nào khác để điều hòa hệ thần kinh, sự nhẹ nhõm này hấp dẫn vô cùng.
Rượu làm mờ những ký ức xâm nhập
Một trong những dấu hiệu đặc trưng của sang chấn là việc sống lại trải nghiệm theo kiểu xâm nhập — những ký ức, ác mộng và hồi tưởng ùa đến không mời mà tới và sống động như chính biến cố ban đầu. PTSD chủ yếu được đặc trưng bởi những thay đổi về trạng thái kích thích và những suy nghĩ xâm nhập lặp đi lặp lại sau một biến cố sang chấn. Rượu làm mờ cả hai. Lúc đầu, nó khiến những ký ức khó chạm tới hơn và ác mộng thưa đi.
Đó không phải là điều trị. Nhưng nó có tác dụng gì đó. Và với những người không có lựa chọn nào khác, nó trở thành chỗ dựa quen thuộc.
Rượu làm tê liệt những cảm xúc do sang chấn gây ra
Xấu hổ, đau buồn, giận dữ, kinh hoàng — sang chấn thường tạo ra những trạng thái cảm xúc thực sự choáng ngợp, đặc biệt khi sang chấn xảy ra trong thời thơ ấu hoặc khi không có ai an toàn để cùng xử lý.
Rượu làm tê liệt toàn bộ phổ cảm xúc. Những cảm xúc đau đớn trở nên chịu đựng được, dù chỉ trong chốc lát.
Điều gì xảy ra khi bạn bỏ rượu
Đây là chỗ mọi thứ trở nên khó khăn, và đáng để nói thật về nó.
Khi rượu bị gỡ bỏ, hệ thần kinh — không còn bị ức chế bằng hóa chất — có xu hướng trở về mức nền đã bị sang chấn của nó. Trong một số trường hợp, nó trở lại với cường độ mạnh hơn trước, vì sự ức chế đã được nhấc đi.
Điều này có nghĩa là giai đoạn đầu không uống của người từng trải qua sang chấn có thể kèm theo sự cảnh giác quá mức tăng lên, những cơn ác mộng sống động hơn, cảm xúc tràn ngập, và toàn bộ sức nặng của những cảm xúc mà rượu từng giữ lại.
Cũng có một điểm phức tạp về lâm sàng đáng biết: triệu chứng của PTSD và rối loạn sử dụng rượu chồng lấn rõ rệt. Tình trạng tăng hoạt động thần kinh tự chủ khi cai rượu có thể giống với mức kích thích tăng lên do PTSD, và đó là lý do một đánh giá kỹ lưỡng quan trọng để cả hai tình trạng được điều trị đúng cách. Một cách bác sĩ phân biệt chúng là hỏi xem bạn có những phản ứng sinh lý rõ rệt trước những thứ giống với biến cố sang chấn hay không.
Đây là lý do chính khiến chăm sóc có hiểu biết về sang chấn quan trọng trong phục hồi. Bỏ rượu mà không giải quyết sang chấn bên dưới sẽ để người đó vẫn đau đớn, vẫn với một hệ thần kinh bị kích hoạt, và không còn công cụ họ vẫn dùng để kiểm soát nó — mà cũng chẳng có công cụ nào thay thế.
Nguy cơ uống lại trong những điều kiện đó là cao. Không phải vì người đó thất bại, mà vì nỗi đau là có thật và chưa được chữa trị. Khả năng phục hồi khỏi cả hai tình trạng cao hơn khi cả hai đều được điều trị.
Chữa lành thực sự trông như thế nào
Chữa lành khỏi cả sang chấn lẫn rối loạn sử dụng rượu là điều có thể. Nó không nhanh, và không đi theo đường thẳng — nhưng nó xảy ra. Con đường thường trông như sau:
Hỗ trợ phục hồi có hiểu biết về sang chấn
Tìm được một nhà trị liệu hay một chương trình hiểu mối liên hệ giữa sang chấn và rượu sẽ thay đổi bản chất của công việc. Thay vì coi việc không uống là một thử thách ý chí, chăm sóc có hiểu biết về sang chấn hiểu rằng việc uống là phản ứng trước một điều gì đó — và giải quyết chính điều đó. Khi cả hai tình trạng đều nặng hơn, chăm sóc từ chuyên gia sức khỏe tâm thần hoặc chuyên gia về nghiện, hoặc cả hai, nhìn chung là phù hợp; những trường hợp nhẹ hơn thường có thể được kiểm soát ở tuyến chăm sóc ban đầu.
Khi tìm kiếm hỗ trợ, hãy hỏi thẳng: “Ở đây có ai có kinh nghiệm làm việc với sang chấn và việc sử dụng rượu cùng lúc không?”
Ổn định trước tiên
Công việc xử lý sang chấn — đặc biệt là những liệu pháp chuyên sâu như EMDR hay CBT tập trung vào sang chấn — hiệu quả nhất khi người đó đã ở một mức ổn định nào đó. Giai đoạn đầu không uống, với sự bất ổn về thần kinh của nó, thường không phải là thời điểm lý tưởng để lao vào xử lý sang chấn cốt lõi.
Công việc ổn định — học cách điều hòa hệ thần kinh, tạo ra sự an toàn, xây dựng các công cụ đối phó — thường đi trước. Đó không phải là né tránh. Đó là chuẩn bị.
Các cách tiếp cận qua cơ thể
Chỉ trò chuyện trị liệu đôi khi có giới hạn với các phản ứng sang chấn mang tính sinh lý, và vì lý do này mà các cách tiếp cận dựa trên cơ thể được dùng rộng rãi. Nền bằng chứng cho các liệu pháp qua cơ thể còn non trẻ hơn so với các cách tiếp cận dựa trên CBT, nên một nhà trị liệu có hiểu biết về sang chấn là người phù hợp để giúp bạn quyết định điều gì hợp với mình. Cũng nên biết rằng các can thiệp dựa trên chấp nhận và chánh niệm, giúp xây dựng nhận thức và sự chấp nhận trải nghiệm ở hiện tại, nằm trong số các liệu pháp hành vi có bằng chứng cho rối loạn sử dụng rượu — và chúng trùng với những gì công việc ổn định đòi hỏi.
Tự thương mình, không phải xấu hổ
Có lẽ cách nhìn lại quan trọng nhất dành cho những người từng trải qua sang chấn đang phục hồi là: việc uống không phải là thất bại về tính cách. Đó là phản ứng trước nỗi đau khi không có lựa chọn nào tốt hơn. Tiếp cận quá khứ của chính mình bằng sự tò mò và lòng trắc ẩn — thay vì xấu hổ — không phải là bào chữa cho những tổn hại đã gây ra. Đó là tạo ra môi trường bên trong mà ở đó thay đổi thật sự trở nên khả thi.
Sự xấu hổ đẩy người ta quay lại với rượu. Lòng tự thương giúp người ta giữ vững.
Một lời nhắn nhẹ nhàng
Nếu điều nào ở đây chạm mạnh vào bạn, xin hãy cân nhắc liên hệ với một chuyên gia. Chỗ giao nhau giữa sang chấn và việc sử dụng rượu thực sự phức tạp, và tự mình đi qua nó khó hơn nhiều so với đi qua cùng sự hỗ trợ. Nếu bạn muốn có một cái nhìn có cấu trúc về việc uống của mình hiện đang ở đâu trước cuộc gọi đó, công cụ miễn phí Trắc nghiệm: tôi có nghiện rượu không? của chúng tôi chạy một bảng câu hỏi sàng lọc chuẩn trong trình duyệt của bạn, không cần tài khoản.
Đường dây trợ giúp quốc gia của SAMHSA (1-800-662-4357) miễn phí và bảo mật, hoạt động 24 giờ một ngày, 365 ngày một năm, bằng tiếng Anh và tiếng Tây Ban Nha, và có thể giới thiệu bạn tới nơi điều trị tại địa phương. Nếu mọi thứ đã tới mức khủng hoảng, 988 Suicide & Crisis Lifeline hoạt động 24/7/365 qua điện thoại, tin nhắn hoặc trò chuyện trực tuyến — miễn phí, bảo mật, và hỗ trợ cả các vấn đề về rượu và ma túy bên cạnh sức khỏe tâm thần.
Bạn xứng đáng được chăm sóc theo cách giải quyết mọi điều đang diễn ra — không chỉ việc uống.
Câu hỏi thường gặp
Có phải ai uống nhiều cũng từng bị sang chấn?
Không. Sang chấn phổ biến hơn đáng kể ở những người bị rối loạn sử dụng rượu so với dân số chung, nhưng rất nhiều người gặp vấn đề với rượu mà không hề có sang chấn. Từ 50% đến 60% khả năng dễ mắc rối loạn sử dụng rượu là do di truyền, và các yếu tố khác — bệnh lý sức khỏe tâm thần, kiểu uống nhiều, tuổi bắt đầu uống sớm — đều góp phần một cách độc lập.
Tôi nên giải quyết sang chấn hay rượu trước?
Lý tưởng là cả hai — câu hỏi là trình tự, không phải bỏ qua cái nào. Khả năng phục hồi cao hơn nếu cả rối loạn sử dụng rượu lẫn tình trạng đi kèm đều được điều trị, nên điều trị một cái và gác cái kia vô thời hạn thường không hiệu quả. Phần lớn bác sĩ muốn có một mức ổn định nào đó trước khi xử lý sang chấn chuyên sâu, vì xử lý sang chấn trong lúc vẫn uống nhiều kém hiệu quả hơn và có thể làm tăng bất ổn. Một chuyên gia có hiểu biết về sang chấn có thể giúp bạn sắp xếp trình tự.
Rượu có thể gây ra sang chấn không?
Có. Uống nhiều có thể làm tăng khả năng gặp phải các biến cố sang chấn, như bạo lực và bị tấn công, và nó cũng có thể làm suy yếu các cơ chế tâm lý giúp đối phó với biến cố sang chấn sau đó, bằng cách làm rối loạn trạng thái kích thích, giấc ngủ và nhận thức. Mối quan hệ này đi theo cả hai chiều.
Chăm sóc có hiểu biết về sang chấn là gì?
Chăm sóc có hiểu biết về sang chấn nghĩa là bác sĩ hoặc chương trình hiểu vai trò của sang chấn trong quá khứ của người đó, không diễn giải các phản ứng sang chấn thành vấn đề hành vi, tạo ra sự an toàn làm nền tảng cho điều trị, và quan tâm tới con người trọn vẹn chứ không chỉ triệu chứng.